Povodom 25. juna – datuma kada je 1998. godine usvojena i otvorena za potpisivanje Aarhuska konvencija, Mreža Aarhus centara u Bosni i Hercegovini, u saradnji sa CEE Bankwatch Network, uputila je Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine inicijativu za razmatranje i upućivanje u parlamentarnu proceduru Prijedloga Deklaracije o zaštiti rijeke Neretve i njenih pritoka.
Inicijativa je dostavljena predsjedavajućem Predstavničkog doma i predsjedavajućem Doma naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine, uz poziv da, u okviru svojih nadležnosti, preduzmu potrebne aktivnosti kako bi Prijedlog deklaracije bio upućen u parlamentarnu proceduru i razmotren u oba doma Parlamentarne skupštine BiH.
Predložena Deklaracija polazi od činjenice da rijeka Neretva sa svojim pritokama predstavlja jedno od najvrjednijih prirodnih bogatstava Bosne i Hercegovine i jedan od najznačajnijih riječnih sistema Evrope. Njeni ekosistemi osiguravaju pitku vodu, očuvanje biološke raznolikosti, otpornost na klimatske promjene, održivi razvoj lokalnih zajednica, prehrambenu sigurnost, naučna istraživanja i razvoj održivog turizma.
Deklaracija se temelji na međunarodnim obavezama Bosne i Hercegovine koje proizlaze iz Aarhuske konvencije, Bernske konvencije, Konvencije o biološkoj raznolikosti, Espoo konvencije i drugih međunarodnih instrumenata, kao i na obavezama koje Bosna i Hercegovina ima u procesu pristupanja Evropskoj uniji u okviru Poglavlja 27 – Okoliš i klimatske promjene.
Dokument posebno ističe izuzetnu prirodnu vrijednost sliva Gornje Neretve, potvrđenu kroz međunarodna naučna istraživanja i inicijativu Neretva Science Week, te podsjeća na Preporuku br. 217 (2022) Stalnog odbora Bernske konvencije, kojom se od Bosne i Hercegovine zahtijeva poduzimanje konkretnih mjera radi zaštite rijeke Neretve i njenih pritoka od štetnih hidroenergetskih zahvata.
Posebna pažnja posvećena je i mogućim kumulativnim uticajima hidroenergetskih projekata, uključujući sistem „Gornji horizonti“, za koji domaća i međunarodna stručna javnost godinama upozorava da može imati ozbiljne posljedice po prirodni hidrološki režim Neretve, Hutovo blato, deltu Neretve i druga međunarodno zaštićena područja.
Deklaracijom se poziva Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine da zaštitu rijeke Neretve i njenih pritoka proglasi pitanjem od posebnog javnog, ekološkog i strateškog interesa za Bosnu i Hercegovinu, pokrene izradu Strategije zaštite i održivog upravljanja slivom Neretve, podrži trajnu zaštitu najvrjednijih dijelova sliva, osigura provođenje Preporuke br. 217 (2022) Bernske konvencije, primjenu principa predostrožnosti, transparentno učešće javnosti u donošenju odluka te razvoj održivih rješenja koja čuvaju prirodnu baštinu Bosne i Hercegovine.
Mreža Aarhus centara u BiH i CEE Bankwatch Network ističu da očuvanje Neretve predstavlja pitanje od strateškog značaja za Bosnu i Hercegovinu. Zaštita ovog jedinstvenog riječnog sistema nije samo pitanje očuvanja prirode, već i zaštite javnog zdravlja, sigurnosti vodnih resursa, ispunjavanja međunarodnih obaveza Bosne i Hercegovine i odgovornosti prema budućim generacijama.
Usvajanjem Deklaracije Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine poslala bi snažnu poruku da je očuvanje Neretve i njenih pritoka nacionalni prioritet i sastavni dio evropskog puta Bosne i Hercegovine.
-U nastavku tekst Prijedloga Deklaracija:
PREAMBULA
Polazeći od činjenice da rijeka Neretva sa svojim pritokama predstavlja jedno od najvrijednijih prirodnih bogatstava Bosne i Hercegovine i jedan od najznačajnijih riječnih sistema Evrope, čiji ekosistemi osiguravaju pitku vodu, očuvanje biološke raznolikosti, otpornost na klimatske promjene, održivi razvoj lokalnih zajednica, prehrambenu sigurnost, naučna istraživanja i razvoj održivog turizma;
Pozivajući se na Ustav Bosne i Hercegovine, Evropsku konvenciju o ljudskim pravima, Konvenciju o biološkoj raznolikosti, Konvenciju o zaštiti evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa (Bernska konvencija), Aarhusku konvenciju, Espoo konvenciju, Okvirnu konvenciju Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama, kao i obavezu Bosne i Hercegovine da svoje zakonodavstvo i politike uskladi sa pravnom stečevinom Evropske unije, posebno sa Okvirnom direktivom o vodama (2000/60/EC), Direktivom o staništima (92/43/EEC), Direktivom o pticama (2009/147/EC), Strategijom EU za biodiverzitet do 2030. godine i ciljevima Evropskog zelenog plana;
Podsjećajući da je Bosna i Hercegovina u procesu pristupanja Evropskoj uniji te da zaštita prirode, voda i biodiverziteta predstavlja sastavni dio obaveza iz Poglavlja 27 pravne stečevine Evropske unije;
Uzimajući u obzir da sliv Neretve predstavlja jedno od najvažnijih žarišta slatkovodnog biodiverziteta u Evropi, sa velikim brojem endemskih, rijetkih i ugroženih vrsta čiji opstanak zavisi od očuvanosti prirodne dinamike rijeke i njenih pritoka;
Podsjećajući na rezultate međunarodne naučne inicijative Neretva Science Week, koja je okupila naučnike, istraživače i stručnjake iz brojnih evropskih zemalja i potvrdila izuzetnu prirodnu, ekološku i naučnu vrijednost Gornje Neretve i njenih pritoka, kao jednog od posljednjih velikih slobodnotekućih riječnih sistema u Evropi;
Naglašavajući da su tokom naučnih istraživanja na području sliva Neretve evidentirane brojne rijetke i ugrožene vrste, te da nova istraživanja kontinuirano potvrđuju izuzetnu vrijednost ovog područja, uključujući i prvo službeno evidentiranje raka kamenjara (Austropotamobius torrentium) u rijeci Volujak, pritoci Neretve. Ovo otkriće potvrđuje visok stepen očuvanosti riječnih ekosistema, ukazuje na postojanje potencijalno genetski jedinstvenih populacija i dodatno potvrđuje da sliv Neretve i dalje krije prirodne vrijednosti od evropskog i međunarodnog značaja koje zahtijevaju trajnu zaštitu;
Pozivajući se na Deklaraciju o zaštiti rijeka Zapadnog Balkana, Deklaraciju o zaštiti rijeka u FBiH i Deklaraciju o zaštiti rijeka RSa, kojom su organizacije civilnog društva, stručnjaci i građani regiona pozvali na očuvanje posljednjih slobodnotekućih rijeka, zaustavljanje štetnih hidroenergetskih projekata i uspostavljanje održivog upravljanja vodnim resursima;
Podsjećajući da je Parlament Federacije Bosne i Hercegovine prepoznao potrebu zaštite riječnih ekosistema donošenjem zakonskih izmjena kojima je zaustavljena daljnja izgradnja malih hidroelektrana na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine na način da je tokom 2020. usvojio Deklaraciju o zaštiti rijeka i izglasao zaključak o potpunoj zabrani gradnje malih hidroelektrana (MHE) na cijeloj teritoriji FBiH, dok je Deklaraciju o zaštiti rijeka u Republici Srpskoj Narodna skupština Republike Srpske usvojila u februaru 2021. godine;
Uzimajući u obzir zabrinutost stručne javnosti, naučnih institucija, organizacija civilnog društva i lokalnih zajednica zbog negativnih posljedica koje postojeći i planirani hidroenergetski projekti mogu imati na prirodne procese, kvalitet voda, riblji fond, migratorne koridore, endemske vrste i ukupni ekološki integritet sliva Neretve;
Podsjećajući da su zabrinutosti vezane za rad hidroelektrane Ulog dovele do pokretanja postupaka nadležnih institucija radi utvrđivanja mogućih posljedica po rijeku Neretvu i njene ekosisteme, te dodatno ukazale na potrebu jačanja preventivnog pristupa u upravljanju vodnim resursima;
Podsjećajući da je Stalni odbor Bernske konvencije otvorio predmet koji se odnosi na moguće negativne uticaje hidroenergetskog razvoja na rijeku Neretvu i njene pritoke, prepoznajući međunarodni značaj ovog riječnog sistema;
Posebno ističući da je Stalni odbor Bernske konvencije usvojio Preporuku br. 217 (2022) o mogućim negativnim uticajima hidroenergetskog razvoja na rijeci Neretvi, kojom se od Bosne i Hercegovine zahtijeva obustavljanje izgradnje hidroelektrane Ulog, odustajanje od realizacije hidroenergetskog sistema „Gornja Neretva“, ukidanje povezanih koncesija i uklanjanje tih projekata iz planske dokumentacije, proglašenje područja Gornje Neretve Emerald područjem, zabrana realizacije hidroelektrana Glavatičevo i Bjelimići, obustavljanje svih novih postupaka planiranja i izdavanja dozvola za hidroenergetske projekte na pritokama Gornje Neretve do uspostavljanja odgovarajućeg režima zaštite, te zabrana razvoja novih hidroenergetskih postrojenja na Emerald područjima i drugim područjima od posebne prirodne vrijednosti;
Posebno izražavajući zabrinutost zbog realizacije hidroenergetskog sistema „Gornji horizonti“, jednog od najvećih vodoprivrednih i energetskih zahvata na području jugoistočne Evrope, čiji je cilj preusmjeravanje voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice putem sistema brana, akumulacija, kanala i podzemnih tunela. Brojne domaće i međunarodne stručne institucije, organizacije civilnog društva, naučnici i predstavnici lokalnih zajednica godinama upozoravaju da bi ovakav zahvat mogao uzrokovati značajne promjene prirodnog hidrološkog režima sliva Neretve, smanjenje dotoka voda prema Hutovom blatu, rijekama Buni i Bregavi, kao i prema delti Neretve, jednom od najvažnijih močvarnih područja Mediterana zaštićenom Ramsarskom konvencijom. Posebnu zabrinutost izazivaju upozorenja da bi preusmjeravanje voda moglo dodatno povećati procese zaslanjivanja u donjem toku Neretve, ugroziti poljoprivrednu proizvodnju, izvorišta pitke vode, močvarna staništa i biodiverzitet od međunarodnog značaja, pri čemu do danas nisu provedene sveobuhvatne i nezavisne procjene kumulativnih i prekograničnih uticaja cjelokupnog sistema „Gornji horizonti“, uprkos višegodišnjim upozorenjima stručne javnosti i međunarodnih organizacija;
Podsjećajući da su potencijalni negativni uticaji projekta „Gornji horizonti“ na sliv Neretve, Hutovo blato, deltu Neretve i druga međunarodno zaštićena područja prepoznati i u okviru postupaka koji se vode pred međunarodnim tijelima, te da je upravo pitanje kumulativnih uticaja hidroenergetskih projekata u slivu Neretve predstavljalo jedan od ključnih razloga zbog kojih je Stalni odbor Bernske konvencije otvorio predmet protiv Bosne i Hercegovine i usvojio Preporuku br. 217 (2022), zahtijevajući primjenu principa predostrožnosti i jačanje zaštite područja Gornje Neretve.
Naglašavajući da preporuke Bernske konvencije predstavljaju međunarodno priznanje izuzetne vrijednosti sliva Neretve i poziv Bosni i Hercegovini da primijeni princip predostrožnosti, očuva prirodna staništa i spriječi nepovratne štete po biodiverzitet;
Podsjećajući na zaključke 5. Kongresa o vodama Bosne i Hercegovine, prema kojima zaštita vodnih resursa mora predstavljati jedan od strateških prioriteta Bosne i Hercegovine, posebno u kontekstu klimatskih promjena, rastućih pritisaka na vodne resurse i procesa evropskih integracija;
Svjesni da očuvanje Neretve predstavlja pitanje zaštite prirodne baštine Bosne i Hercegovine, javnog zdravlja, održivog razvoja, ispunjavanja međunarodnih obaveza i odgovornosti prema budućim generacijama;
Mi, građani Bosne i Hercegovine, predstavnici akademske zajednice, naučnih institucija, organizacija civilnog društva, lokalnih zajednica i drugih zainteresovanih subjekata DONOSIMO:
DEKLARACIJU O ZAŠTITI RIJEKE NERETVE I NJENIH PRITOKA
i pozivamo Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine da:
- Proglasi zaštitu rijeke Neretve i njenih pritoka pitanjem od posebnog javnog, ekološkog i strateškog interesa za Bosnu i Hercegovinu.
- Pokrene inicijativu za izradu i usvajanje Strategije zaštite i održivog upravljanja slivom Neretve na nivou Bosne i Hercegovine, u saradnji sa svim nadležnim institucijama.
- Podrži uspostavljanje trajne zaštite najvrjednijih dijelova sliva Neretve, uključujući područja prepoznata kroz Emerald mrežu, buduću Natura 2000 mrežu i druga naučno potvrđena područja visoke prirodne vrijednosti.
- Pozove nadležne institucije da primjenjuju princip predostrožnosti u svim postupcima koji mogu imati uticaj na rijeku Neretvu i njene pritoke.
- Podrži uspostavljanje moratorija na nove hidroenergetske projekte u ekološki osjetljivim dijelovima sliva Neretve do provođenja nezavisnih i sveobuhvatnih kumulativnih procjena njihovih okolišnih, društvenih i ekonomskih uticaja, sa posebnim fokusom na rijeke: Bunu, Bunicu, Bregavu, Volujak i Trebižat,
- Zatraži reviziju postojećih koncesija, dozvola i projekata za koje postoje osnovane sumnje da mogu uzrokovati značajne štetne posljedice po biodiverzitet, kvalitet voda i integritet riječnih ekosistema.
- Pozove sve nadležne institucije u Bosni i Hercegovini da bez odlaganja provedu Preporuku br. 217 (2022) Stalnog odbora Bernske konvencije i o poduzetim mjerama redovno informišu javnost i nadležna međunarodna tijela.
- Osigura puno provođenje Bernske konvencije, Aarhuske konvencije, Espoo konvencije, Ramsarske konvencije i Okvirne direktive o vodama i drugih međunarodnih obaveza Bosne i Hercegovine u oblasti zaštite prirode i voda.
- Podrži naučna istraživanja, monitoring i programe očuvanja biodiverziteta u cijelom slivu Neretve, uz posebno praćenje rijetkih, endemskih i ugroženih vrsta, s cijljem proglašenja Nacionalnog zaštite dijelova rijeke Neretve i njenih pritoka.
- Osigura pravovremeno, transparentno i efektivno učešće javnosti u svim postupcima donošenja odluka koje mogu imati uticaj na rijeku Neretvu i njene pritoke.
- Promoviše razvoj zasnovan na zaštiti prirode, održivom turizmu, održivom korištenju voda i zelenoj ekonomiji kao dugoročno održivoj alternativi projektima koji ugrožavaju prirodnu baštinu Bosne i Hercegovine.
- Pokrene aktivnosti na međunarodnoj promociji i dodatnom međunarodnom priznanju sliva Neretve kao jednog od najvrjednijih riječnih područja Evrope.
- Razmotri mogućnost usvajanja posebne parlamentarne rezolucije ili drugih zakonodavnih mjera kojima bi se osigurala dugoročna zaštita Neretve i njenih pritoka kao prirodnog dobra od posebnog značaja za Bosnu i Hercegovinu.
- Uvaži sve međunarodne poreporuke u pogledu zaštite rijeke Neretve i njenih pritoka.
Smatramo da zaštita rijeke Neretve i njenih pritoka predstavlja pitanje od strateškog interesa za Bosnu i Hercegovinu, te pozivamo Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine da ovu Deklaraciju razmotri i podrži kao osnov za buduće zakonodavne, institucionalne i političke mjere usmjerene na očuvanje jednog od najvrijednijih prirodnih bogatstava naše države.
U Sarajevu, 25-tog juna 2026. godine.